چکیده: در قانون مجازات اسلامی، مصوّب 1370، به پیروی از فقه امامیه، احکام متفاوتی در زمینة دیه و قصاص زن و مرد مقرر شده است. این موضوع بحث و گفت‌وگوهای بسیاری را برانگیخته و اشکالاتی را متوجه نظام قانونگذاری جمهوری اسلامی و به تبع آن فقه امامیه ساخته است. برخی این تفاوت‌ها را به منزلة تفاوت ارزش انسانی زن و مرد در اسلام تلقی نموده‌اند، برخی دیگر وجود این تفاوت‌ها را به معنای ظلم و بی‌عدالتی نسبت به زنان تفسیر کرده‌اند و برخی نیز این تفاوت‌ها را مختص به عصر تشریع و مخالف با شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی عصر حاضر دانسته‌اند. برای پاسخگویی به شبهات و ابهامات مختلفی که در زمینه تفاوت دیه و قصاص زن و مرد مطرح است، در رساله حاضر در ضمن دو بخش این موضوعات مورد بررسی قرار گرفته است: بخش اول: آرا و مبانی؛ در این بخش مبانی فقهی و روایی و دیدگاه فقهای مذاهب اسلامی در زمینة دو مورد از مهم‌ترین مصادیق تفاوت احکام زن و مرد در قانون مجازات‌ اسلامی؛ یعنی تفاوت در قصاص و تفاوت در دیه مورد بررسی تفصیلی قرار گرفته است. از مباحث مطرح شده در این بخش، این نتیجه به دست آمده است: موضوع تفاوت زن و مرد در دیه و قصاص از مبانی فقهی و روایی خدشه‌ناپذیری برخور‌دار بوده و در این زمینه هیچ اختلاف نظری در میان فقهای امامیه وجود ندارد. بخش دوم: حکمت‌ها و دیدگاه‌ها؛ در فصل اول این بخش تلاش شده است با بررسی اصول حاکم بر شخصیت و حقوق زن در اسلام این شائبه را که در اسلام زن از ارزش انسانی کمتری برخور‌دار است و یا به تعبیر برخی نیمه انسان و یا انسان ناقص است برطرف سازیم و نشان دهیم که در این مکتب زن از تمامی ارزش‌هایی که مقوم نوع انسان است بهر‌ه‌مند بوده و او نیز از آفرینشی اصیل برخور‌دار است. البته در عین حال، تشریع اسلامی تفاوت‌های تکوینی زن و مرد را از نظر دور نداشته است. بنابراین تفاوت زن و مرد در دیه و قصاص را هرگز نمی‌توان به معنای تفاوت ارزش انسانی این دو، فرو‌دستی زنان، ناقص بودن آنان و یا ظلم و تعدی نسبت به جنس زن تلقی کرد؛ بلکه این تفاوت ریشه در امور دیگری دارد. در فصل دوم این بخش نیز تلاش شده است با بررسی فلسفة تفاوت زن و مرد در قصاص و دیه نشان داده شود که این تفاوت‌ها هیچ ارتباطی با شخصیت انسانی زن و مرد نداشته و ظلم و بی‌عدالتی نسبت به زنان نیز به شمار نمی‌آید؛ زیرا براساس حکمت‌ها و فلسفه‌هایی که برای این تفاوت‌ احکام بیان شده، توجه به مصالح کلی جامعه و نگاه همه جانبه به تبعات و عواقب اجرای احکام موجب گردیده که در فقه جزایی اسلام میان دیه و قصاص زن و مرد تفاوت گذاشته شود. در فصل سوم این بخش دیدگاه مدافعان برابری دیه و قصاص زن و مرد بررسی و لغزش‌های فقهی، تاریخی و درک نادرستی که ایشان از مبانی و منابع فقه اسلامی دارند نشان داده شده است. منبع/ مرکز تحقیقات زن و خانواده