چکیده: مطالعه در متون اسلامي نشان مي‌‌دهد كه دوره بلوغ از اهميت بالايي برخوردار است و با هيچ يك از دوره‌هاي عمر انسان قابل مقايسه نيست. ازنظر پژوهشگران، اگر چه اتفاق نظر در مورد شروع و پايان سن بلوغ وجود ندارد، اما بيشتر محققين بر اين عقيده‌اند كه سن شروع بلوغ طبيعي در دخترها 9 ـ 16 سالگي و در پسرها 10ـ 17 سالگي است و در مجموع، اصطلاح بلوغ به دوره بين 12ـ 18 سالگي اطلاق مي‌گردد و سن متوسط بلوغ، بدون توجه به پسرو دختر بودن، يازده سالگي است ولي به طور مسلم دختران زودتر از پسران مرحله بلوغ زندگي خويش را آغاز مي‌كنند و زودتر نيز اين مرحله را به پايان مي‌رسانند. پديده بلوغ داراي ابعاد مختلفي است. 1) بلوغ جسماني که زمان رشد و تكامل اعضاي بدن است. 2) بلوغ شرعي یعنی زماني كه نوجوان مخاطب دستورات پروردگار عالم قرار مي‌گيرد. 3) بلوغ جنسي به معنای زماني كه نوجوان تأمين نياز جسمي را به شدت در وجود خود احساس مي‌كند. 4) بلوغ رواني؛ زمان رسيدن به پختگي روحي كه به انسان قدرت تشخيص مسائل و تمييز مصلحت زندگي را مي‌بخشد. 5) بلوغ عاطفي؛ زمان خروج از انگيزه‌هاي كودكانه و زماني که نوجوان بتواند در عواطف خود تعديل ايجاد كند. 6) بلوغ اقتصادي؛ زماني كه فرد از نظر تأمين معاش و اداره امور اقتصادي مستقل مي‌شود. داشتن نيروي بدني فوق‌العاده، رسيدن به احتلام در پسران و ديدن حيض در دختران از جمله ويژگي‌هاي جسمي بلوغ از نظر آيات است. ويژگي‌هايي چون استقلال طلبي، مستي جواني، نوگرايي، زيبايي خواهي، زود رنجي، انعطاف پذيري، ضمير مستعد، گرايش به معنويت، حادثه جويي، الگو پذيري، هويت يابي، آرمان گرايي، آرزومندي و نيازمند محبت و مقبوليت از جمله ويژگي‌هاي رواني اين دوران محسوب مي‌‌شوند. آنچه از جمع بندي ويژگي‌هاي رواني دختران و پسران در اين دوره به دست مي‌آيد، اين است كه مهمترين ويژگي در اين دوره هويت يابي است كه ويژگي‌هاي ديگر چون استقلال طلبي و الگو خواهي و نوگرايي و... همه تحت الشعاع اين ويژگي مهم اند. چون قوام شخصيت به معناداري زندگي و تفسيري است كه فرد از خود و جهات پيرامون خود دارد بنابر اين زماني كه نوجوان در جستجوي هويت شخصي است ضروري است زمينه‌ها ی مناسبي فراهم آيد تا نوجوان هويت شخصي خود را با هويت ديني كامل كند. الگو پذيري در نوجوان از ويژگي‌هاي مهمي است كه او را در يافتن هويت، مساعدت مي‌كند. عاطفي بودن از ويژگي‌هايي است كه در دختران نمود بيشتري دارد؛ اين خصيصه با نقش طبيعي مادرانه آنها در ارتباط است لذا هركدام از ويژگي‌هايي كه ذكر شد در اثر همين خصيصه جلوه و نمود متفاوتي مي‌‌يابد در پسران نيز با توجه به روحيه قدرت طلبي، نمود اين ويژگي‌ها متفاوت با دختران است. تحقيقات نشان مي‌دهد كه چگونگي استقلال جويي پسران با دختران متفاوت است و چگونگي تعامل والدين با فرزندان در جريان استقلال يابي نوجوان باعث بروز رفتارهايي متفاوت در آنان مي‌شود، كه در اين ميان والدين دانا، قوي و با ابهت که با نوجوانان تعامل دو جانبه‌اي دارند و هر دو ويژگي پاسخگويي و توقع را بروز مي‌دهند؛ مي‌توانند خود مختاري رشد يافته تري را در ميان آنان پرورش دهند. برخي از آسيب‌ها و ناهنجاري‌هاي رواني دوره بلوغ از منظر قرآن و روايات عبارتنداز جهل، دورويي، برتري طلبي، پرخاشگري، انحراف جنسي، اضطراب و نااميدي، پرخوري، كم خوري و بي‌اشتهاي عصبي و عقده و حقارت كه عامل مؤثر در بروز چنين آسيب‌هايي را مي‌توان در عواملي همچون هواي نفس، دنيا پرستي و شيطان به طور عام و به عواملي همچون اختلال در امنيت رواني، روش‌هاي تربيتي نامناسب، دروغ گويي، نگاه حرام، اعتياد و دوستان منحرف به طور خاص جستجو كرد. آسيب‌هاي شناختي، عاطفي و اجتماعي از مواردي است كه ممكن است به رفتار و شخصيت نوجوان آسيب بزند و او را از راه فطرت و کمال باز دارد. جهل در نوجوانان يكي از مهمترين آسيب‌هاي شناختي است كه با توجه به روايات ائمه اطهار:، راه بيرون رفت از اين آسيب خطرناك فقط تحصيل علم و آداب است. پرخاشگري يكي از مسائل مشكل آفرين براي نوجوانان است كه به روابط اجتماعي آنان آسيب مي‌زند. پرخاشگري نشان دهنده شورش دروني فرد وحاكي از وجود احساساتي است كه گويي فرد از بازگو كردن آن وحشت دارد و مي‌تواند آن را دفع و جبران كند و ناگريز تلافي آن را بر سر ديگر در مي‌آورد. مشكلات جسمي، ناكامي‌ها و تجربه‌ها ناموفق، تحريك ديگران، عامل فرهنگي و رسانه اي، تشويق رفتار پرخاشگرانه و تنبيه‌هاي والدين و مربيان مهمترين موارد بروز پرخاشگري به شمار مي‌‌رود. از راه كارهاي مناسب براي درمان پرخاشگري، آگاهي از مهارت‌هاي اجتماعي، استفاده از اشتغال مناسب و سرگرمي‌هاي مفيد مانند ورزش و مطالعه و كارهاي دستي، آگاهي از زشتي پرخاشگري و توابع آن و آشنايي با حقوق ديگران و ذكر و ياد خداوند است. يكي از آسيب‌هاي عاطفي در دوران نوجواني انحراف جنسي است. نياز جنسي در نوجواني فكر نوجوان را به خود مشغول مي‌سازد، زيرا آنها داراي احساس نياز، به همراه احساس توانايي براي عمل جنسي هستند و تحريكات فراوان، انگيزه و خواسته‌هاي جنسي را در آنها تشديد مي‌كند. اين نياز چه بسا بحراني را براي آنها پديد آورد كه زمينه مهم‌ترين نگراني‌هاي والدين را فراهم مي‌سازد. پذيرش تمايل جنسي در نوجوانان از طرف والدين و تبيين هدف‌هاي تمايل جنسي از قبيل (بقاء نسل انساني، همياري زوجين در رسيدن به كمالات و قرب الهي) و توجه به پيامدهاي نامطلوب بي‌بند و باري جنسي و احتراز از روابط دختر وپسر، تشويق به ادامه تحصيل و علم آموزي ازعوامل مهم در تربيت جنسي نوجوانان است. منبع/ مرکز تحقیقات زن و خانواده