چکیده: این پژوهش به مطالعة نقش خانواده در فرآیند اجتماعی کردن نوجوانان می‌پردازد. پایة اصلی تحلیل بر ویژگی‌ها، علل و آثار انواع تعامل خانوادگی، راهبرد‌های تربیتی و سبک‌های اجتماعی کردن پدران و مادران قرار دارد، به‌ویژه با درنظر گرفتن وضعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خانواده که زمینه‌ساز نوع تعامل والدین ـ فرزندان و سازمان روابط خانوادگی می‌باشد. جمعیت مورد مطالعه در این تحقیق 727 نفر از دانش‌آموزان دختر و پسر پایة اول تا سوم در هفت منطقة آموزش و پرورش تهران (1، 4، 7، 10، 13، 16، 19) می‌باشد که با استفاده از روش نمونه‌گیری خوشه‌ای با احتمال برابر و متناسب با حجم خوشه انتخاب شدند. داده‌های این تحقیق به کمک پرسش‌نامه جمع‌آوری شده و تجزیه و تحلیل آنها با استفاده از برنامه SPSS انجام یافته است. نتایج ضمن تأیید فرضیه‌های تحقیق نشان می‌دهند که: 1. خانواده‌هایی که از حیث وضع اجتماعی شرایط برتری دارند و از نظر فرهنگی در گذران اوقات فراغت خود، دارای الگو‌های متنوع‌تری هستند، از ماهواره کمتر استفاده می‌کنند و در کل میزان مطالعة کتاب در آنها بیشتر است، به احتمال زیادتر دارای نوع تعامل مطلوب‌تری هستند (یعنی بیشتر خانواده‌هایی از نوع دوستانه و رابطه‌ای) و بالعکس. 2. هر قدر خانواده کمتر موازی، بیشتر رابطه‌ای، بیشتر علاقمند به آیندة شغلی و تحصیلی نوجوان، احتمالاً متعلق به طبقات بالا، بیشتر مطالعه کنندة کتاب و کمتر استفاده کننده از ماهواره باشد، احتمال بیشتری دارد که به راهبرد تربیتی مناسب‌تر روی آورد. 3. سبک اجتماعی کردنی که والدین در خانواده برمی‌گزینند، بیش از هر چیز به نوع تعامل خانواده بستگی دارد و در این میان بسته‌بودن خانواده، منزوی بودن و بی‌سازمانی آن به شدت موجب روی آوردن به سبک‌های اجتماعی کردن بسته، استبدادی و غیر سازنده می‌شود. برعکس، وجود روابط و کنش‌های عقلانی، سازمان ارگانیک، پویا و مبتنی بر استقلال و رابطة باز اعضا با یکدیگر و بیرون از خانواده در روی آوردن والدین به سبک‌های اجتماعی کردن باز و سازنده مؤثر هستند. 4. هر قدر راهبرد تربیتی و سبک اجتماعی کردن والدین برتر و مناسب‌تر باشد انتظار می‌رود که نوجوان از ادراک مثبت‌تری نسبت به خود برخو‌دار باشد. همچنین نوع تعامل خانوادگی (حمایتی نبودن و برعکس رابطه‌ای بودن خانواده) در خودپندارة نوجوانان مؤثر است. ضمناً میزان اهمیت والدین به آیندة شغلی و تحصیلی نوجوان در تقویت خود‌پندارة او تأثیر مثبت دارد. به علاوه هر قدر نوجوان با والدین خود و به ویژه با هر دوی آنها ارتباط صمیمی‌تری داشته باشد، احتمال آن که نگرش نوجوان به خودش مثبت‌تر باشد، بیشتر می‌شود. 5. نوجوانانی دارای سازگاری بهتر هستند که از خود‌پندارة مثبت‌تر و مطلوب‌تری برخور‌دارند و به ویژه در خانواده‌های دوستانه و رابطه‌ای و در معرض فرایند اجتماعی شدن بهتری به سر می‌برند. همچنین برخی از نتایج حاصل از محاسبات تحلیل مسیر به شرح زیر می‌باشند: 1ـ راهبرد تربیتی والدین تا حدّی در جهت مخالف وضعیت اقتصادی خانواده و از طریق غیر‌مستقیم تحت تأثیر شرایط اجتماعی خانواده و اثر آنها بر نوع تعامل خانوادگی و بخصوص از طریق تأثیر‌پذیری از نوع تعامل خانوادگی شکل می‌گیرد. راهبرد‌های تربیتی بهتر در خانواده‌های کمتر مرفه، لیکن دارای وضعیت اجتماعی و نوع تعامل و وضعیت فرهنگی برتر یافت می‌شود. به این ترتیب هر چند تأثیر مستقیم پایگاه‌ اقتصادی ـ اجتماعی خانواده چندان چشمگیر نیست امّا بواسطة خصوصیات ساختاری و نوع تعامل خانوادگی در راهبرد تربیتی والدین مؤثر واقع می‌شوند. 2ـ سبک اجتماعی کردن بهتر در خانواده‌های کمتر مرفه (به نسبت دیگران) ولی دارای وضعیت اجتماعی، تعاملی و فرهنگی بالاتر یافت می‌شود. شاید بتوان گفت، راهبرد تربیتی والدین و سبک اجتماعی کردن آنها یکی از نتایج و نشانه‌های توسعة ساختاری خانواده است. روشن است که چنین توسعه‌ای براساس نتایج بدست آمده کمتر جنبة اقتصادی صرف داشته و بیشتر اجتماعی و فرهنگی می‌باشد. 3ـ سبک اجتماعی کردن والدین هماهنگ با راهبرد تربیتی آنها بخصوص متناسب با نوع تعامل خانوادگی به نسبت شرایط اجتماعی و فرهنگی مثبتی که در خانواده وجود دارد شکل گرفته و عمل می‌کند. 4ـ سازگاری نوجوانان تا حدی بسته به شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خانواده و متناسب با آنها بسته به نوع تعامل خانواده، راهبرد تربیتی و سبک اجتماعی کنندة والدین و نهایتاً وضعیت خود‌پندارة نوجوانان تعیین می‌شود. بدون شک، نوجوانانی که در فضای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، تعاملی و اجتماعی کنندة بالاتر و بهتری به سر می‌برند، دارای برداشت مثبت‌تر و سازنده‌تری از خود و در نتیجه سازگاری بیشتری در زمینه‌های خانوادگی، جسمانی، اجتماعی، شغلی و عاطفی خواهند بود. با توجه به نتایج بدست آمده می‌توان گفت، مدل تحلیلی پژوهش حاضر که چهار حلقه متغیرهای مستقل، میانی و وابسته شامل «موقعیت طبقاتی خانواده» (پایگاه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی) «خصوصیات ساختاری آن» (نوع تعامل خانوادگی) «رفتار تربیتی و اجتماعی کنندة والدین» (راهبرد تربیتی و سبک اجتماعی کردن والدین) و «خصوصیات نوجوانان» (خودپنداره و سازگاری آنها) را به هم پیوند می‌دهد، به‌وضوح تأیید می‌گردد. منبع/مرکز تحقیقات زن و خانواده