چکیده: موضوع دیه زن از جمله موضوعاتی است که در دهه‌های اخیر زیاد بحث‌انگیز شده است، مشهور فقها، از عامه و خاصه معتقد به تناصف دیه نفس زن نسبت به مرد هستند و علمای اندک و انگشت‌شماری مدعی برابری دیه زن و مرد شده‌اند. پس از آنکه کلیاتی از احکام دیه زن را مطرح کردیم، بحث را در دو محور و هر دو محور را از دیدگاه دو دسته فقه، بررسی کردیم، محور اول دیه نفس بود و محور دوم دیه عضو و جراحت‌های زن که هم از دیدگاه فقهاء خاصه این دو مورد را مورد بررسی قرار دادیم و هم از دیدگاه فقهاء عامه در این موضوعات مداقه کردیم. در بحث از فقه خاصه در موضوع دیه زن ابتدا به ادلة ایشان پرداختیم. فقهاء روایات و اجماع را به عنوان دلیل مطرح کرده‌اند؛ که اجماع با در نظر گرفتن روایات از ارزش خواهد افتاد؛ زیرا زمانی که مستند حکم روایات باشد اجماع مدرکی خواهد شد و ارزش خود را از دست می‌دهد. روایات موضوع بحث به چند دسته تقسیم شده؛ روایاتی که در موضوع نفس هستند و دلالت مطابقی بر میزان دیه زن دارند، روایاتی که در موضوع نفس هستند و دلالت التزامی بر میزان دیه زن دارند. و دسته سوم روایاتی که در موضوع عضو هستند و دلالت التزامی بر میزان دیه زن دارند. بر خلاف اشکالاتی که به روایات گرفته شده، اسناد بسیاری از روایات معتبر و صحیح است و از لحاظ حجیت معتبر بوده و قابل استناد هستند. از جمله مهم‌ترین روایات، صحیحه عبد الله بن مسکان است که با تفصیل بیشتری مورد مداقه قرار گرفت. پس از آنکه صحت این روایات اثبات شد از لحاظ دلالت هم به بحث پرداختیم و اشکال و ایرادات دلالی را هم مطرح نمودیم. سپس ادلّه مدعیان تساوی دیه را طرح نمودیم؛ که این ادلّه بر دو دسته ادلّه نقضی و ادلّه حلی بود و ادلّه نقضی در لابلای ادلّه اکثریت مطرح گردید. ادلّه حلی شامل آیات و روایات بود که به عیه نقل گردید. پس از نقل ادلّه طرفین نوبت ارزیابی‌ آن‌ها بود. ادلّه نابرابری بیشتر در زمان طرح مورد نقد و ارزیابی قرار گرفت، و اشکالات سندی و گاهی دلالی داشتند که به آن اشکالات پرداخته شد و اشکالات باقی مانده در فصل جداگانه طرح شد. در مورد دیه عضو زن نیز چند بحث مطرح است: اولاً دیه زن تا کجا مساوی با دیه مرد است؟ آیا تا ثلث یا تجاوز از ثلث؟ و اینکه اگر جایی زن باشد باز دیه تا ثلث برابر است یا اینکه از همان ابتدا دیه زن نصف است؟ روشن شد که با توجه به شهرت، روایات بلوغ ترجیح دارند بر روایات تجاوز، و از طرفی میان جانی زن و مرد تفاوت نمی‌باشد، و نسبت به هر دو دیه عضو و جراحت زن، تا قبل از ثلث برابر، و از ثلث نصف می‌شود. در مورد دیه زن از دیدگاه فقهای اهل سنت نیز دو دیدگاه وجود دارد. یک دیدگاه که متعلق به اکثریت است، در مورد دیه نفس زن می‌گویند نصف دیه مرد است، و اقلیت شناخته‌ شده‌ای می‌گویند دیه نفس زن و مرد برابر است. در مورد ادلّه دو طرف دلیل قانع کننده و متقنی یافت نشد، ولی فحص ما به طور کامل نبود و تنها ادلّه‌ای که خودشان مدعی استنباط از آن بودند را مطرح کردیم که نزد دو طرف ضعیف و غیر قابل اعتناء بودند. منبع/ مرکز تحقیقات زن و خانواده