چکیده: در دوران معاصر توسعه یکی از دغدغه‌های مهم جوامع مختلف بوده است. در گزارشات جهانی آن را فرآیند بسط انتخاب‌ها در بستر اجتماعی قابلیت‌زا برای دست‌یابی به زندگی بهتر تعریف کرده‌اند که خواهان رشد انسان‌ها در ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است، بُعد فرهنگی از شاخص‌های مهم توسعه می‌باشد، باید دانست که توسعه فرهنگی زمانی بارور می‌شود که هویت و نقاط مثبت سنت‌ها و آداب و رسوم و ارزش‌های جامعه را حفظ کند و در عین حال به پالایش عناصر نامطلوب بپردازد. لذا این مجموعه به بررسی مبانی توسعه فرهنگی زنان در ایران پرداخته تا در این رهگذر بتواند جهت خروج زنان از وضعیت موجود در حوزه فرهنگ به وضعیت بایسته همراه با تقویت هویت فرهنگی، اجتماعی زنان براساس آرمان‌های انقلاب اسلامی گامی بردارد و با یک نگاه مقایسه‌ای به توسعه مبانی فرهنگ دینی و غربی در مورد زنان حرکت جریان‌های فمینیستی در ایران را تحلیل و تبیین نماید. در راستای رسیدن به این هدف ابتدا تاریخچه‌‌ای از پیشینة توسعه فرهنگی زنان در غرب قبل و بعد از جنگ جهانی دوم بیان شده و بعد به بررسی این پیشینه در ایران در دوران قاجار و نفوذ جریان روشنفکری لیبرالی در میان اقشار مختلف جامعه و جریان مشروطه پرداخته شده است و به دنبال آن دوران پهلوی اول، عملکرد نسوان وطن‌خواه و نحوه نفوذ تفکرات کشور‌های غربی بررسی شده است و بعد دوران پهلوی دوم و فعالیت‌های انجمن‌های مختلف فرهنگی و روند غرب‌گرایی توسط احزاب مختلف و حکومت بیان شده است. انقلاب اسلامی و موقعیت کشور در دوران جنگ و سازندگی و دوران بعد از آن و تاریخچه برنامه‌های توسعه به‌ویژه در حیطه زنان و جریان‌شناسی روند فمینیسم در ایران مطلب حائز اهمیت جهت تبیین بحث بوده است. مبانی نظری توسعه فرهنگی زنان در اندیشه لیبرالی و مقایسه آن با مبانی توسعه فرهنگی زنان در اندیشه اسلامی جهت ارائه رهیافت مناسب در بخش بعدی ارائه شده است. تصویری از توسعه فرهنگی و کارکرد‌های زنان در مقوله خانواده، تعلیم و تربیت با اشتغال و سیاست و... در اسلام بسیاری از دیدگاه‌های غلط در مورد کارکرد اجتماعی زن را اصلاح می‌سازد. و بدین وسیله توسعه در نگرش اسلامی را که فرآیندی هدفدار جهت نیل به کمال نهایی برای زن و مرد است را تبیین می‌نماید. در ادامه، این اثر از آنجا که رسالت خود را در تحلیل و نقد روند توسعه فرهنگی زنان در ایران می‌دانست در بخش آخر به بررسی برنامه سوم توسعه در بُعد فرهنگی به عنوان نمونه پرداخت و جهت نیل به این هدف ابتدا ماده قانونی 158 در برنامه سوم توسعه که مورد زنان است را بیان نموده و به وظایف مرکز امور مشارکت زنان به عنوان متولی اصلی پیگیری امور زنان در عرصه‌های مختلفی همچون آموزش، اشتغال، خانواده، مسائل حقوقی، سازمان‌های غیر‌دولتی و... پرداخته شده است. فعالیت‌های علمی ـ پژوهشی از آنجا که نقش خطیری در جهت مدیریت دانش و تأمین سرمایه‌های فکری، فرهنگی جوامع دارد مد نظر قرار گرفت و با بررسی بخشی از روند آموزش و پژوهش با تأکید بر مسائل زنان در برنامه سوم توسعه توانست به طور نسبی به نکات حائز اهمیتی دست یابد از جمله آثار و پیامد‌های روند رو به رشد دختران در دانشگاه‌ها، تحلیل محتوای برخی متون و رشته‌های آموزشی و مقایسه آن با وضعیت مطلوب و اهداف نظام جمهوری اسلامی به جهت حساسیت مطالعات زنان در گفتمان‌های علمی بررسی تحقیقات و پژوهش‌هایی که در دستور کار مرکز مشارکت زنان جهت رشد و توسعه موقعیت زنان در کشور انجام شده نیز مورد نقد تحلیل قرار گرفته است. موضوع سازمان‌های غیر‌دولتی که مورد حمایت برنامه‌های توسعه کشور است سالانه هزینه‌های کلانی را به طور مستقیم از ناحیه دولت‌ها به خود اختصاص می‌دهد که در این مجموعه نحوه شکل‌گیری و عملکرد آن به ویژه در بُعد فرهنگی مسائل زنان و نقش مؤثر آنها در جریانات اجتماعی بررسی شده است. در فصل آخر بزرگ‌داشت روز‌های جهانی از سوی سازمان ملل و احیای این روز‌ها در کشور و آسیب‌شناسی روند فعالیت سازمان ملل در ایران با همکاری دولت ارائه شده است از آنجا که ایجاد ادبیات مشترک از اهداف مجامع بین‌المللی است لذا نقد و تحلیل این‌گونه مراسم در کشور خالی از فایده نیست. در نهایت با توجه به تحقیقات انجام شده به دست آمد که هر تلاشی در کشور ایران برای بهبود وضعیت فرهنگی زنان از ناحیه دولت‌ها اگر بدون شناخت جریان قدرتمند همسان‌سازی فرهنگ جهانی و پالایش دستاورد‌های منفی آن صورت گیرد نه تنها در حل مشکلات واقعی زنان مؤثر نیست بلکه کشور را با چالش‌های جدّی مواجه می‌‌کند؛ از طرفی توجه به ساحت‌های معنوی و فرهنگی دینی و هویت شخصی زنان در کنار رفع مشکلات مادی آنهاست که می‌تواند زنان را به جایگاه انسانی و متعالی نزدیک کند. منبع/ مرکز تحقیقات زن و خانواده